Prof. Dr. Mehmet Yücel Ağargün ← Ruh sağlığı hakkında
Hasta Bilgilendirme

Kronotip ve Ruhsal Hastalıklar: Kanıt Ne Düzeyde?

Kronotip, kişinin uykuya ve uyanıklığa yatkın olduğu saatleri tanımlar; sabahçıllıktan akşamcıllığa uzanan bir yelpazedir. Akşamcıllığın bazı ruhsal sorunlarla ilişkili olduğu biliniyor — ama her başlıkta kanıtın gücü aynı değil ve bu ayrım çoğu zaman gözden kaçıyor. Aşağıdaki infografik, 2018'den bu yana yayımlanan 146 çalışmayı değerlendiren güncel bir derlemenin çizdiği haritayı, kanıtın güçlü olduğu ve olmadığı yerleri ayırarak özetlemektedir.

Kronotip ile ruhsal hastalıklar arasındaki ilişkide kanıt düzeyini gösteren infografik. Birinci bölümde erişkinlerde akşamcıllıkla ilişkili bulunan durumlar kanıt gücüne göre sıralanmaktadır. Güçlü kanıt bulunanlar: depresyon, alandaki en tutarlı bulgudur ve yarım milyona yakın kişinin izlendiği bir çalışmada akşamcıllık 17 yıl içinde majör depresyon riskini öngörmüştür, mevsimsel depresyona yatkınlık da daha yüksektir; uykusuzluk, çocukluktan itibaren görülür ve 8.565 ergenle yapılan bir çalışmada akşamcıl gençlerin uykusuzluk belirtisi bildirme olasılığı yaklaşık üç kat bulunmuştur; madde ve alkol kullanımı, her yaş grubunda tutarlı biçimde daha yüksektir ve ilişki iki yönlü görünmektedir. Orta düzeyde kanıt bulunanlar: kendine zarar verme, ancak bu bağın büyük ölçüde depresyon ve uykusuzluk üzerinden dolaylı olduğu düşünülmektedir; kaygı bozuklukları, erişkinlerde daha tutarlı, çocuk ve ergenlerde karışık; tıkınırcasına yeme; dikkat eksikliği ve hiperaktivite, kesitsel çalışmalarda belirgin ancak nesnel ölçümlerle desteklenmemiştir. Sınırlı kanıt bulunanlar: travma sonrası stres ile psikoz ve otizm. Bulguların çelişkili olduğu durumlar: obsesif-kompulsif bozukluk, görülen ilişkinin büyük ölçüde eşlik eden depresyonla açıklanabileceği belirtilmektedir; bipolar bozukluk, 318 hastanın beş yıl izlendiği çalışmada akşamcıllık daha çok depresif belirtilerle ilişkili bulunmuş, manik dönem sayısı ise daha az olmuştur. Sabahçıllıkla ilişkili bulunanlar: mani, orta düzeyde kanıtla, yani erken kalkmanın her zaman koruyucu olduğu doğru değildir; anoreksiya, sınırlı kanıtla ve aşırı öz-denetimle bağlantılı olabileceği belirtilmektedir. İkinci bölümde akşamcıllığın neden riskle ilişkili olabileceğine dair olası mekanizmalar sıralanmaktadır: uyku saatlerinin günden güne değişmesi ve bu düzensizliğin kronotipin kendisinden daha belirleyici olabileceği; duygu düzenleme güçlüğü ve gün içi duygudurum dalgalanması; ödül arayışı ve dürtüsellik; düzensiz öğünler, geç saatte yeme, az gün ışığı ve yalnızlık hissi. Üçüncü bölüm bunun bir neden-sonuç ilişkisi olmadığını vurgulamaktadır: çalışmaların çoğu kesitseldir ve kişinin kendi bildirimine dayanır; kronotipin nedensel bir etken mi, yatkınlık işareti mi yoksa asıl sorunun yansıması mı olduğu yanıtlanmamıştır; nesnel ölçümlerle elde edilen uyku ritmi verileri kişinin kendini akşamcıl sayıp saymamasından daha güçlü öngörücü bulunmuştur; akşamcıl olmak bir hastalık değildir. Son bölümde akşamcıl kişiler için öneriler yer almaktadır: uyku saatlerinin sabitliği saatin kendisinden önemlidir; sabah ışığı almak iç saati öne çeker; akşam parlak ışık ve ekranları kısmak gerekir; mümkünse günlük program kronotipe göre kurulmalıdır; geç saatte yeme ve alkol azaltılmalıdır; ruh hâlinde süreklilik kazanan bir değişiklik varsa hekime bildirilmelidir.

Görseli büyütmek için tam boyutta açabilirsiniz.

Bu sayfadaki bilgiler yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi yerine geçmez. Tablodaki bağlantılar neden-sonuç ilişkisi değil, birliktelik ilişkileridir; akşamcıl olmak bir hastalık ya da hastalık habercisi değildir. Nüfusun önemli bir bölümü akşamcıldır ve büyük çoğunluğu iyidir. Derlemenin kendi sonucu, alanın hâlâ kesitsel tasarımlar ve kişinin kendi bildirimine dayanan ölçümlerle sınırlı olduğu, kronotipin nedensel bir etken mi yoksa yatkınlığın bir işareti mi olduğunun henüz bilinmediğidir. Uyku saatlerindeki düzensizliğin, kronotipin kendisinden daha belirleyici olabileceği düşünülmektedir. Ruh hâlinizde süreklilik kazanan bir değişiklik fark ederseniz bunu kronotipinizle açıklamak yerine bir ruh sağlığı uzmanına danışınız.

← Ruh sağlığı hakkında bölümüne dön